Potencijali opštine Kotor Varoš

-OSNOVNI PODACI O OPŠTINI-

Opština Kotor Varoš je smještena u centralnom dijelu Bosne i Hercegovine. Nalazi se u jugozapadnom dijelu banjalučke regije, a čine je pretežno brdsko-planinski predjeli, okruženi planinama: Uzlomac, Borja, Vlašić i Čemernica. Opštinom dominira sliv rijeke Vrbanje uz brojne pritoke, koje karakteriše odličan hidro-energetski potencijal.
Teritorija opštine Kotor Varoš graniči sa opštinama Teslić, Kneževo, Čelinac i Travnik.
Okosnicu putne mreže čini magistralni put M-4, koji spaja dobojsku i banjalučku regiju. Veliki značaj ima i regionalni put Kotor Varoš-Kneževo, koji bitno skraćuje put prema Federaciji BiH, tačnije prema Travniku, i dalje prema Sarajevu.
Ukupna površina opštine Kotor Varoš iznosi 560 km˛, od čega je 56,72% površina pod šumama, a 38 % otpada na poljoprivrednu površinu, dok su 0,65% vodene površine, a 4,6% čine izgrađene i druge neplodne površine.
Posljednji popis stanovništva u BiH rađen je 1991.god., a prema tadašnjem popisu na području opštine Kotor Varoš živjelo je 36.670 stanovnika. Prema procjeni, danas na području opštine živi oko 27.500 stanovnika.

-PRIJERATNA INDUSTRIJA OPŠTINE-

Na području opštine Kotor Varoš do 1992. godine dominantnu ulogu u postojećoj privrednoj strukturi je imala industrija koja je zajedno sa poljoprivredom i šumarstvom ostvarivala 84 % društvenog dohotka na nivou opštine. Osnovne industrijske grane koje su bile nosioci i pokretači privrednog razvoja opštine su: kožarsko prerađivačka industrija, mašinogradnja (proizvodnja alatnih strojeva i uređaja za mehanizaciju) i drvna industrija (proizvodnja rezane građe i finalnih proizvoda od drveta).
Nosilac razvoja opštine Kotor Varoš do 1992. godine u oblasti kožarsko-prerađivačke industrije je bio A.D. „Proleks“ sa 1.097 zaposlenih radnika (1991. godina), a proizvodio je kožu, obuću i kožnu galanteriju, od čega je znatan dio bio namijenjen izvozu (Italija, Švajcarska – 78% galanterije), te samoljepljivu traku (jedina fabrika takve proizvodnje u bivšoj BiH). U ovoj industriji privređivao je i pogon TO «Bosna» Banja Luka, smješten u Kotor-Varošu, i zapošljavao je 235 radnika.
U oblasti mašinske industrije dominantnu ulogu u privrednom razvoju imao je ZDP „Jelšingrad – FMU“ koji je proizvodio razne ekscentrične prese, linije za meko i tvrdo pakovanje konzervi (izvoz u Rusiju i Belgiju) i zapošljavao je 233 radnika.
Nosioci razoja opštine u drvoprerađivačkoj industriji do 1992. godine bili su A.D. „Prerada drveta“ sa 330 zaposlenih i AD „Drvoprerada“ Šiprage sa 71 zaposlenim radnikom, a proizvodili su sve vrste rezane građe, brodski pod, lamperiju, parket i briket, od čega je znatan dio izvožen u Italiju.

-INDUSTRIJA DANAS-

U poslijeratnom periodu situacija je u industrijskom sektoru privrede dosta izmijenjena u odnosu na predratni period u negativnom smislu. Usporena privatizacija odnosno prelazak na tržišni sistem poslovanja streteških preduzeća A.D. „Proleks“ i A.D. „Jelšingrad“, kao i drvoprerađivačkih preduzeća A.D. „Prerada drveta“ i „Drvoprerada“ Šiprage dovela je do nezaposlenosti oko 1.600 radnika koji su imali status radnika na „čekanju“.
Dolaskom Italijanskih investitora D.O.O. „Sportek“ situcija u kožarsko-prerađivačkoj industriji je danas znatno popravljena. Ova fabrika se bavi proizvodnjom sportske obuće i u tri pogona zapošljava 1.024 radnika, tako da je trenutno nosilac industrijskog razvoja opštine Kotor Varoš. Od većih industrijskih preduzeća u oblasti mašinske industrije na području opštine Kotor Varoš prednjači D.O.O. „Mehaničke konstrukcije“ koje zapošljava 40 radnika, (bivši A.D. „Jelšingrad“) a u oblasti prehrambene industrije D.O.O. „Jezerka“ (proizvodnja i prerada živinskog mesa). U oblasti prerade drveta i prozvodnje proizvoda od drveta može se istaći „Fagus“ D.O.O. koji zapošljava 260 radnika i trenutno je vodeći u ovoj industrijskoj oblasti koja se dosta razvila u poslijeratnom periodu jer opština Kotor Varoš obiluje šumama kao prirodnim potencijalom. U prilog tome govori i činjenica da na opštini trenutno egzistira 12 aktivnih drvoprerađivačkih preduzeća.
Problem razvoja prehrambene industrije je usko povezan sa brojnim problemima razvoja poljoprivrede. Usitnjenost poljoprivrednih parcela znatno povećava varijabilne troškove proizvodnje dok ekstezivan način proizvodnje dovodi do nedostataka sirovinske osnove za razvoj prehrambene industrije. Nedostatak tržišta za plasman poljoprivrednih proizvoda isto tako predstavlja veliki problem, a zastarjela mehanizacija čini proizvode nekonkurentnim.
U drvoprerađivačkoj industriji jedan od osnovnih problema je nedostatak finalne proizvodnje. Preduzeća iz ove industrijske oblasti se uglavnom orjentišu na prorez oblovine, dok mali dio njih vrši preradu drveta do poluproizvoda i finalnog proizvoda (uglavnom stolarije). Razlog za ovakav način ponašanja privrednika je u nedostatku finansijskih sredstava, kako za otvaranje novog tako i za proširenje već postojećeg biznisa.
Na osnovu izloženog može se zaključiti da razvoj opštine Kotor Varoš pored tradicionalno razvijene kožarsko-prerađivačke i drvoprerađivačke industrije, bi trebao da se više zasniva na razvoju poljoprivrede kako bi se osigurala sirovinska osnova za razvoj prehrambene industrije. Zdrava životna sredina, kakva je na području opštine Kotor Varoš, veoma je pogodna za integralnu, ekološku zdravu proizvodnju hrane i ljekobilja, posebno u brdskim dijelovima opštine, gdje je stepen zagađenosti zemljišta, vode i vazduha minimalan. Ako se ima u vidu da organska proizvodnja u svijetu ima rastući trend, onda je jasno da ovi uslovi predstavljaju značajnu komparativnu prednost.

-RESURSI-

Resursi kojima ova opština raspolaže, a na koje se može u budućnosti računati, su prije svega: šume, bogatstvo vodom (rijeke i prirodni izvori pitke vode), kao i turizam koji bi se zasnivao na prethodna dva prirodna bogatstva.
Pored tradicionalno razvijene kožarsko-prerađivačke i drvne industrije, opština Kotor Varoš, svoj privredni razvoj treba da temelji na ekološki čistoj životnoj sredini, planinskom i seoskom turizmu, te proizvodnji vode i zdrave hrane, obzirom na izuzetne prirodne potencijale.
U budućem periodu će svakako okosnicu privrednog razvoja opštine Kotor Varoš činiti sljedeći resursi:

šumsko bogatstvo – mogućnost finalne prerade drveta (otvaranje fabrike namještaja) koja do sada nije postojala, jer se uglavnom sa područja opštine izvoze i prodaju čista sirovina i poluproizvodi;
vode
-hidroenergetski potencijal Vrbanje (sliv Vrbasa), za koju je od strane Vlade RS dodijeljeno 13 koncesija za izgradnju mini –hidroelektrana, a do sada je izgrađena jedna mini-hidroelektrana „Divič“;
– u budućnosti potencirati čišćenje korita Vrbanje i njenu osobinu ekološki čiste i poribljene rijeke;
-naglasak na pritokama Vrbanje kao nezagađenim izvorima koji se mogu iskoristiti za proizvodnju pitke vode, te kao potencijali turizma za ribarenje,“ fly fishing“, i kao dragulji prirode (Vilenjska Vrela, Bobas, vodopad Skakavac i sl.)
3. poljoprivreda, zemljište i mineralni resursi-38% površine opštine pripada poljoprivrednom zemljišu, na šume otpada 56,72%, na vodene površine 0,65%, dok se 4,6% odnosi na izgrađene i druge neplodne površine. Opština po reljefu pripada brdsko-planinskom području. Nadmorska visina je u znatnom rasponu i to od 220 m na sjevero-zapadnom dijelu do 1739 m na jugo-istočnom dijelu opštine. Razlika u nadmorskoj visini uslovljava različite grane poljoprivredne proizvodnje, odnosno različite poljoprivredne kulture, a ovaj teren i klima posebno su pogodni za bavljenje stočarstvom;
– voćarstvo;
– ljekobilje.

turizam – područje opštine Kotor Varoš pruža odlične uslove za turizam, ali prije svega planinski i seoski turizam;
· planinarenje- sve popularniji sport i oblik turizma u Evropi, posebno u skandinavskim zemljama, takozvani „lijek za srce“,a planinarski dom je u izgradnji na Borcima;
· vazdušne banje- kao potencijal na koji se može računati u smislu rekreacije i sporta, otvaranje rekreativnih centara i centara za liječenje (posebno pogodni obronci Vlašića iznad Kruševa Brda i dio opštine prema Kneževu);
· „hajking“- vid planinarenja, tj. brzo hodanje po visoravnima uz pomaganje sportskim štapovima i obavezno fotografisanje prirode-sve popularniji sport u bogatim zemljama;
· paraglajding- za letenje paraglajderom (sve više je poklonika ovog ekstremnog sporta) brda i visoravni iznad Kotor Varoša pružaju fantastične uslove, npr. Borci ili Vagani;
· lov i ribolov- sve preduslove imamo, uz eventualna ulaganja, ovo bi bila bitna grana privrede i turizma.
sport – ovo je bitan potencijal opštine s obzirom na brojnost sportskih klubova i uspjeha kako ekipnih tako i pojedinačnih sportova.
Posjedujemo sportske terene: sportska dvorana, fudbalski stadion „Mladost“ , kao i brojne manje terene za različite sportove (mali fudbal, rukomet, tenis, odbojku itd). S obzirom na navedenu sportsku infrastrukturu kao i zdravu prirodnu okolinu i čist vazduh, opština Kotor Varoš predstavlja vrlo pogodnu sredinu za pripreme sportista. U Kotor Varošu egzistira nekoliko sportskih klubova od kojih su najveći: fudbalski klub „Mladost“, rukometni klub „Kotor Varoš“, košarkaški klub „Mladost“, džudo klub „Mladost“, karate klub „Ipon“ i kik-boks klub „Panter“. Evenualna saradnja naših klubova sa klubovima iz zemlje i inostranstva u vidu razmjene sportista, i drugih oblika sportske saradnje, bi svakako unaprijedila sport na našoj opštini, kao i otvorila vrata za sve potencijalne inostrane korisnike naših sportskih objekata.

-ŠUME-

Šume i šumska zemljišta zauzimaju 31.762 ha teritorije opštine Kotor Varoš. Od toga na šume u državnoj svojini otpada 23.760 ha a na šume u privatnoj svojini 8.002 ha. Većina površina pod šumama se nalazi u visinskoj zoni iznad 500 m raspoređene prostorno po planinskim masivima Uzlomac, Borja i Vlašić. Što se tiče površine opštine koju čine šume, možemo biti izuzetno zadovoljni različitošću flore i faune koja sačinjava biocenozu šume. Interval nadmorske visine opštinskog područja kreće od 270 m n.v. do 1402 m n.v., tako da se mogu pronaći sve balkansko-kontinentalne šumske sastojine.
Mnoge površine pašnjaka i livada koje se vode kao poljoprivredne, kao posljedica ratnih i ekonomskih migracija stanovništva, se nalaze u različitim fazama obrasta šumskom vegetacijom. Tako da je šumovitost ovog područja u perspektivi i veća.
Područje odlikuje raznovrsnost šumskih zajednica počev od hrastovo grabovih, hrastovo bukovih, čistih bukovih, sastojina bukve, jele i smrče do čistih smrčevih sastojina.
Od 23.760 ha šuma u državnoj svojini, na kategoriju visokih šuma otpada 18.000 ha, na kategoriju šumskih kultura 2.000 ha, 1.000 ha na šumske goleti i na izdanačke šume 2.760 ha.
Posljedica velike površine šumskog zemljišta je ogromnan broj vrsta koje sačinjavaju biodiverzitet rijetkih razmjera. Dovoljno je napomenuti da od evropskih 6000 ljekovitih biljnih vrsta u BiH rastu svih 6000, a na području opštine Kotor Varoš moguće je pronaći 5500 ljekobiljaka
U dosadašnjem korištenju šuma dominantnu ulogu ima proizvodnja i korištenje drvne mase dok se ostalim mogućnostima korištenja šuma nije poklanjala dovoljna pažnja.
Sakupljanje tzv. sporednih šumskih proizvoda (ljekobilje, gljive, šumski plodovi, puževi i td.) je neorganizovano, ali na ovu aktivnost u budućnosti bi se mogao staviti akcenat, jer je privlačno kao vid turizma i privrede, a u tu svrhu već se organizuju udruženja koja su specijalizovana za ovaj vid privrede.
Lovno područje opštine je podijeljeno na tri dijela kojim gazduju tri lovačka udruženja. Divljač koja obitava na navedenom području je kao i u slučaju biljaka veoma bogata vrstama i populacijom. Postoji značajna populacija različite krupne divljači, prvenstveno medvjed, vuk i divlja svinja.

-GRADSKO GRAĐEVINSKO ZEMLjIŠTE U VLASNIŠTVU OPŠTINE-

Na području opštine Kotor Varoš postoji ukupno 102.039 m2 raspoloživog gradskog građevinskog zemljišta, koje je u opštinskom vlasništvu.
Zemljište se nalazi na više lokacija i različitih je klasa (od 2. do 5. klase) i površina (od 723 m2 do 26.248 m2). Od povoljnijih (površinski većih) lokacija mogu se izdvojiti : Arabašnica – površine 12.245 m2 (kod bivše fabrike mašina i uređaja „Jelšingrad“); Ripište – površine 14.370 m2 (naselje Bregovi); Kukavice – površine 17.235 m2 (pored fabrike „Proleks“ a.d.) ; Bara – površine 19.948 m2 (pored fabrike „Sportek“ d.o.o.) i Barenjci – površine 26.248 m2 (Donji Varoš).
Do svih lokacija je obezbijeđena saobraćajna infrastruktura, elektro i vodovodna mreža, osim zemljišta „Barenjci“, ali je urbanističkim planom predviđena saobraćajnica i do ove parcele.

-RUDNA BOGATSTVA NA PODRUČJU OPŠTINE KOTOR VAROŠ-

Na području opštine nalaze se ležišta rude uglja, mangana, krečnjaka, arhitektonskog ukrasnog krečnjaka i dr. Poznata nalazišta su u prvom redu zalihe mrkog uglja na području Maslovara, zatim manganske rude na području Uzlomca i Borja, tehničkog građevinskog kamena i šljunka te gline, kvarca i feldspata, a postoje indikatori i nekih drugih mineralnih sirovina. Ispitivanja rađena prilikom izgradnje MHE „Divič“ pokazala su prisustvo zemnog gasa na tom području, kao jednog od alternativnih izvora energije.
Nakon drugog svjetskog rata, korištena su nalazišta mrkog uglja u Maslovarama (u dva navrata i to od 1916. do 1940. godine i 1947. do 1950. godine), manganovog dioksida na području Borja i Uzlomca te gline za proizvodnju građevinskih opeka (od 1960. do 1970. godine). Svakako da su ova područja odličan predmet za dalje istraživanje i eventualnu eksploataciju, od koje bi imala koristi kako opština Kotor Varoš, tako i šira regija. Prostornim planom Republike Srpske do 2015. godine obuhvaćeni su podaci o nalazištima mrkog uglja, manganovog dioksida i drugih mineralnih sirovina na području opštine Kotor Varoš. Koncesija za istraživanje i eksploataciju mrkog uglja na ležištima „Maslovare“ i“Hrvaćani“, dodijeljena je preduzeću Eko Green Energy iz Kotor Varoša, od strane Vlade Republike Srpske. Pravo na istraživanje i eksploataciju dodijeljeno je u svrhu snabdijevanja energijom „Energane“ u Kotor Varošu i radi prodaje trećim licima.

-POLjOPRIVREDA-

Klima na području opštine Kotor Varoš je umjereno kontinentalna, sa toplim i žarkim ljetima te hladnim zimama i količinom padavina u prosjeku 1176 mm/m2, iste su dobro raspoređene u toku vegetacionog perioda.
Poljoprivredno zemljište zauzima 21.562 ha ili 215,62 km2, što predstavlja 38 % ukupne površine opštine Kotor Varoš. Kvalitet zemljišta jako varira. Kreće se od zemljišta dobrih proizvodnih karakteristika, pogodnih za organizovanu proizvodnju, do zemljišta loših proizvodnih karakteristika. U pogledu tradicije postoje dobri preduslovi za sledeće oblike proizvodnje: voćarstvo (proizvodnju šljive, jabuke, kruške, šipurka i jagodičastog voća), stočarstvo (proizvodnja mlijeka, ovčarstvo), ratarskih kultura (kukuruz, pšenica, ovas), ljekovitog bilja (podrazumjevamo sakupljanje u prirodi i direktnu proizvodnju), proizvodnja meda (na području opštine oko 2.000 pčelinjih društava). Brdsko-planinski dio opštine obiluje potocima i rijekama što stvara idealne uslove za formiranje pastrmskih ribnjaka, s tim da postoje idealni uslovi za izgradnju i šaranskih ribnjaka . Planinski dio opštine (obronci planine Vlašić kao i zaseoci mjesne zajednice Vagani, Vrbanjci, Zabrđe), je zbog depopulacije ostao gotovo pust. Međutim, prostor obiluje pašnjacima bogatim travom dobrog kvaliteta, koja predstavlja veoma jeftinu hranu za ispašu krava i ovaca.
Zemljište koje se nalazi u vlasništvu opštine Kotor Varoš je površine oko 100 ha, različitih boniteta.

-TURIZAM I SPORT-

U prethodnom tekstu već smo naveli neke od oblika turističke ponude koju bi mogla da pruži kotorvaroška opština. Za neke od navedenih prijedloga već postoji određena infrastruktura, objekti i organizacije. Takav slučaj je sa planinarenjem i sportom. U Kotor Varošu je već nekoliko godina ponovo aktivno planinarsko društvo, sada pod nazivom „Mehanizam“, a u toku je izgradnja planinarskog doma na Borcima. Što znači, da za ovaj dio turističke ponude već imamo određene uslove i možemo to da uvrstimo u predstavljanje potencijala ove opštine.
Na lokalitetu vodopada „Skakavac“, na rijeci „Duboka“, trenutno je u fazi implementacije projekat uređenja turističke zone oko ovog vodopada. Ovo podrazumijeva: uređenje staza za turiste, postavljanje zaštitnih ograda, čišćenje korita rijeke, postavljanje putokaza i brojne druge sadržaje koje treba da ima jedna turistička atrakcija. Nakon završetka radova očekuje se još veće interesovanje ljubitelja prirode za ovu lokaciju.
Takav slučaj je i sa sportom, jer opština ima klubove (prije svega rukometni i fudbalski) koji postižu rezultate i već imaju svoje objekte i kvalifikovano osoblje. Ovo je način da se iskoriste smještajni i uslužni kapaciteti moderno opremljenog hotela u našem gradu („St.Petar“), kapaciteta 36 soba (od toga-4 apartmana, 20 dvokrevetnih soba i 12 soba sa „francuskim ležajevima“), što je svakako bitno ukoliko bi se grad nudio kao mjesto za pripreme i razmjenu sportista. Naravno u ovakvom projektu osim stranih ulaganja i opština bi bila uključena sa svojim sredstvima, tako da je ovo opcija sa obostranim „angažovanjem“.
Kao turističku ponudu, sa već postojećim potencijalima možemo uvrstiti lov i ribolov, pogotovo sve popularniji sportski ribolov i „fly fishing“. Kao posebno atraktivna mjesta izdvajaju se rijeka Bobas, Cvrcka, prirodne ljepote poput vodopada Skakavac, Vilenjskih vrela itd.
Kao veći turistički projekat, interesantno je i isplativo pravljenje etno-sela, što postaje sve popularniji vid turizma.
U narednom periodu potrebno je pokrenuti projekat za ideju o „suveniru grada“, dakle prepoznatljivoj maskoti Kotor Varoša, koja bi se koristila kao poklon poslovnim kontaktima Opštine ili jednostavno suvenir za sve zainteresovane.

-STRUKTURA NEZAPOSLENIH LICA-

U septembru 2009. godine registrovano je 2.890 nezaposlenih lica na području opštine Kotor Varoš. Brojno stanje nezaposlenih prema kvalifikacionoj strukturi nezaposlenih je prikazano u sljedećoj tabeli:

Najbrojnija zanimanja prijavljena Birou za zapošljavanje u Kotor Varošu su:

-obućar i obućarski tehničar: 167
-kožari i prerađivači kože: 115
-mehaničari: 105
-zidari: 91
-ekonomski tehničar: 69
-mašinski tehničar: 66
-konfekcionari tekstila: 48
-trgovac: 35
-poljoprivredni tehničar: 22
-šumarski tehničar: 16
-medicinski tehničar: 12
Na spisku su i brojna druga zanimanja: ugostiteljski radnici, frizeri, elektromehaničari, drvoprerađivači, građevinski tehničari, i dr., ali su u nešto manjem broju. Broj lica sa visokom stručnom spremom prijavljenih Birou u septembru ove godine je 23 lica.
Na području opštine Kotor Varoš, prema podacima Fonda PIO, trenutno je zaposleno 3.948 radnika. Firme koje zapošljavaju najveći broj radnika su:
-Sportek doo: 965 radnika
-Fagus doo: 260 radnika
-Dermal doo: 150 radnika
-Mehaničke konstrukcije doo: 40 radnika;
Navedena struktura nezaposlenih pokazuje da imamo obučenu radnu snagu koja je dobar preduslov za buduće investicije u privredu.